بازخوانی انتقادی سیاستگذاری هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران؛ تبیینی از منظر مدل تفکر راهبردی

شرفی صدرآبادی, مهران; ارغوانی پیرسلامی, فریبرز

doi:10.22059/jcountst.2025.402181.1357

بازخوانی انتقادی سیاستگذاری هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران؛ تبیینی از منظر مدل تفکر راهبردی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

گروه علوم سیاسی، دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22059/jcountst.2025.402181.1357

چکیده

بی‌تردید پروندة هسته‌ای ایران مهم‌ترین حوزة سیاستگذاری خارجی در دورة زیست جمهوری اسلامی ایران بوده است؛ تطویل زمانی بیش از دو دهه‌ای و به گروگان‌گیری حوزه‌های دیگر سیاستگذاری ازجمله دفاعی-امنیتی، اقتصادی و اجتماعی دلیل این اهمیت است. در این پژوهش، با هدف تبیین آسیب‌های سیاستگذاری هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، به بازخوانی انتقادی چهار دورة کلیدی پرداخته‌ایم. پرسش محوری مقاله این است که خوانش انتقادی از سیاستگذاری هسته‌ای ایران از منظر تفکر راهبردی چه دلالت‌هایی دارد؟ پژوهش با استفاده از تحلیل تاریخی-انتقادی کیفی و داده‌هایی شامل سخنرانی‌ها، مصاحبه‌های مقام‌ها و پیشینه انجام شده است. این مقاله با اتکا به دو عنصر اصلی تفکر راهبردی در قالب بحث نظری که ترکیبی از «عقلانیت راهبردی» و «سازگاری پویا» است بر این ادعاست که مسئلة اصلی در سیاستگذاری هسته‌ای ایران نه فقدان کامل عقلانیت راهبردی یا سازگاری پویا، بلکه نقص هم‌زمان این دو مؤلفه و ناتوانی در ایجاد تعامل پایدار بین آن‌هاست. یافته‌ها نشان می‌دهد که این ناتوانی در ایجاد تعامل پایدار در دو سطح خود را بازنمایانده است: در سطح شناختی، سیاست‌ها بیش‌ازحد متکی بر شهود و ایدئولوژی بوده؛ و در سطح عملیاتی فاقد سازوکارهای یادگیری نهادی باقی مانده است؛ امری که به تکرار خطاها و ناپایداری دستاوردها می‌انجامد. در پایان راهکارهایی برای برون‌رفت از چرخة بازتولید بحران مطرح شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

روابط بین‌الملل

حوزة موضوعی: ایران، آمریکا، اروپا

Scope: Iran, Europe, USA

مراجع

امیرعبداللهیان ح. (1397). «ناگفته‌هایی از مذاکرات ایران و آمریکا در دوره احمدی‌نژاد: واسطه عمانی مذاکرات که بود؟». مشرق‌نیوز. 25 شهریور. (تاریخ مشاهده: 18 مرداد 1404). https://www.mashreghnews.ir/news/893918.

آجورلو س، توسلی‌رکن‌آبادی م، ملکی ع، زیباکلام ص. (1397). «بررسی نسبت گفتمان‌های داخلی با دیپلماسی هسته‌ای ایران». علوم سیاسی. 14(45): 153-177. https://journals.iau.ir/article_664067.html .

پزشکیان م. (1404). «می‌گویند مذاکره نکنیم؛ می‌خواهی چه‌کار کنی؛ بجنگی؟!». (تاریخ مشاهده: 20 مرداد 1404). https://www.tabnak.ir/fa/news/1322083.

جعفری ج، جعفری پابندی س‌ف، خوش‌خطی م. (1403). «ساختار- کارگزار در سیاست‌گذاری دولت‌های احمدی‌نژاد و روحانی برای مواجهه با چالش‌های هسته‌ای». سیاست‌پژوهی ایرانی. 4(11): 75-94. https://sanad.iau.ir/Journal/se/Article/1194336.

جلیلی س. (1404). »توئیت کنایه‌آمیز سعید جلیلی درباره مذاکره با آمریکا؛ فرار از دیپلماسی و اصرار بر جنگ!». (تاریخ مشاهده: 23 مرداد 1404). https://aftabnews.ir/fa/news/1006041.

----------. (1391). «پایان بی‌نتیجه مذاکرات بغداد: مسکو میزبان نشست بعدی ایران و 1+5». (تاریخ مشاهده: 07 مهر 1404). https://www.asriran.com/fa/news/216123.

----------. (1388). «گزارش کامل مذاکرات ژنو». (تاریخ مشاهده: 06 مهر 1404). https://www.tabnak.ir/fa/news/66691.

خادمی بهابادی ا، باقری‌زاده ع. (1401). «پیامدهای مسأله هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران بر معادلات منطقه‌ای غرب آسیا (2000-2020)». پژوهش‌های بین‌الملل. 12(1): 137-165. https://doi.org/10.22034/irr.2022.145581 .

خامنه‌ای س‌ع. (1403). «دیدار رئیس و نمایندگان مجلس دوازدهم با رهبر انقلاب» ]سخنرانی[. 1 مرداد. (تاریخ مشاهده: 16 مرداد 1404). https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57093.

خلیلی ر. (1395). «پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی برجام؛ رویکردی استراتژیک». فصلنامه مطالعات راهبردی. 19(72): 131-158. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17350727.1395.19.72.6.5.

دارینی ع‌ا، سلیمی ح. (1403). «تأثیر راهبرد بازدارندگی هسته‌ای نهفته بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران». سیاست دفاعی. 33(127): 77-120. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.10255087.1403.33.127.3.6.

دهقانی فیروزآبادی س‌ج. (1384). تحول گفتمانی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: مؤسسه انتشاراتی روزنامة ایران.

دهقانی فیروزآبادی س‌ج، عطائی م. (1394). «تحلیل گفتمانی سیاست هسته‌ای دولت احمدی‌نژاد از هژمونی تا افول». پژوهشنامه ایرانی سیاست بین‌الملل. 4(1).22-58. https://doi.org/10.22067/jipr.v4i1.49042.

دهقانی فیروزآبادی س‌ج، نوری و. (1391). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران اصولگرایی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

روحانی ح. (1403). «دیدار جمعی از وزیران و معاونان رئیس‌جمهور در دولت‌های یازدهم و دوازدهم با دکتر حسن روحانی» ]جلسه دیدار[. 30 خرداد. (تاریخ مشاهده: 20 مرداد 1404). https://www.rouhanihassan.com/Fa/News/111227.

----------. (1391). امنیت ملی و دیپلماسی هسته‌ای. تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک.

سعدالدین س. (1399). «رویکرد ایران به مسئله هسته‌ای در دولت خاتمی با توجه به گفتمان آزادی-قانون‌محور وی». فصلنامه سیاست.50(3): 843-860. https://doi.org/10.22059/jpq.2020.243546.1007148 .

صالحی ع‌ا. (1404). گفتگوی اختصاصی با رسانه سینرژی: روایت جنجالی سعید جلیلی، حمله اسراییل و مذاکرات اتمی. رسانة سینرژی. مرداد. (تاریخ مشاهده: 18 مرداد 1404). https://www.aparat.com/v/pijhvj4.

صالحی س‌ج، حسنوند م. (1396). «تأثیر برنامه هسته‌ای ایران بر نظم منطقه‌ای خاورمیانه (2005-2013)». مطالعات خاورمیانه.24(4): 11-39. https://cmess.sinaweb.net/article_147562_b0c298627f2514a7f1bb076daeb96a53.pdf

ظریف م‌ج. (1403). «میزگرد سیاسی به میزبانی مسعود پزشکیان برای انتخابات». شبکة 4 رسانة ملی. 29 خرداد. (تاریخ مشاهده: 20 مرداد 1404). https://telewebion.com/episode/0xdb54cf0.

----------. (1399). برنامه آن سوی دولت؛ مصاحبه با سعید لیلاز ]گفتگو[. 6 اسفند. (تاریخ مشاهده: 14 مرداد 1404). https://snn.ir/fa/news/929446.

عباسی ا، صالحی س‌ج، حسنوند م. (1395). «دیپلماسی هسته‌ای ایران در دولت‌های خاتمی، احمدی‌نژاد و روحانی (1997-2015)». رهیافت‌های سیاسی و بین المللی. 6(4): 117-151. https://piaj.sbu.ac.ir/article_99361.html.

عطار س، رسولی‌ثانی‌آبادی ا، جرگه م. (1397). «بررسی مناقشه هسته‌ای ایران و کشورهای 1+5 بر اساس نظریه بازی‌ها». پژوهش‌های راهبردی سیاست.7(27): 91-119. https://doi.org/10.22054/qpss.2019.25889.1770 .

فلاحی س. (1386). «بررسی مقایسه‌ای دیپلماسی هسته‌ای دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی و محمود احمدی‌نژاد-تا پایان قطعنامه 1747 شورای امنیت». فصلنامه پژوهشنامه علوم سیاسی. 2(2): 110-79. https://www.ipsajournal.ir/article_59.html.

قنادی ع، نیاکوئی س‌ا، سیمبر ر. (1401). «تأثیر فرهنگ استراتژیک بر غیر‌تسلیحاتی‌ماندن برنامه هسته‌ای ایران». فصلنامه روابط خارجی. 14(3): 1-36. https://doi.org/10.22034/fr.2022.165679.

قهرمان‌پور ر. (1395). سیاست خارجی و دیپلماسی هسته‌ای ایران. تهران: انتشارات تیسا.

گلشن‌پژوه م‌ر. (1387). پرونده هسته‌ای ایران(4)، رویکردها و نظرها. تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران.

لاریجانی ع. (1389). مصاحبه با مجله مثلث. مجله مثلث. 4(92). 117-120.

مرشایمر ج‌جی، روزاتو س. (1402). دولت‌ها چگونه فکر می‌کنند. ترجمة بازرگان ا. تهران: کتابستان معرفت.

مسعودی ح‌ع، شرفی‌صدرآبادی م. (1399). «سیاست خارجی و نبود اجماع پایدار داخلی: تحلیل رمزگان عملیاتی برجام». فصلنامه مطالعات راهبردی.23(4): 175-224. https://quarterly.risstudies.org/article_130719.html .

موسویان س‌ح. (1400). ایران و ایالات متحده: نگاهی از درون گذشته‌ای شکست‌خورده و مسیری به سوی مصالحه. تهران: کتاب پارسه.

ولایتی ع‌ا. (1392). سومین مناظره انتخاباتی ریاست جمهوری دور یازدهم. رسانه ملی. تاریخ مشاهده (14 مرداد 1404). https://www.aparat.com/v/isty0ip.

Abbasi E, Salehi SJ, Hasanvand M. (2015). “Iran’s Nuclear Diplomacy on Khatami, Ahmadinejad & Rouhani Governments”. Scientific Quarterly of Political and International Approaches. 6(4): 117-151. https://piaj.sbu.ac.ir/article_99361.html.

Ajorlou S, Tavasoli-Roknabadi M, Maleki A, Zibakalam S. (2018). "Investigating the relationship between domestic discourses and Iran's nuclear diplomacy". Political Science. 45(14): 153-177. https://journals.iau.ir/article_664067_001267218f3436e2fc47222954672dad.pdf. [in Persian]

Allison GT. (1971). Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis. Boston. Little, Brown.

Amir Abdollahian H. (2018). “Unsaid facts about Iran-US negotiations during Ahmadinejad’s era: Who was the Omani mediator of the negotiations?”. Mashreq News. September 15. https://www.mashreghnews.ir/news/893918. [in Persian]

Argyris C. (1999). On Organizational Learning (2nd ed.). Oxford. Blackwell Publishing.

Argyris C, Schön DA. (1978). Organizational Learning: A Theory of Action Perspective. Reading. Addison-Wesley.

Attar S, Rasooli Sani Abadi E, Jargeh M. (2019). “The study of nuclear dispute of Iran and Countries 5+1 based on the Game Theory”. Political Srtaregic Studies. 7(27): 91-119. https://doi.org/10.22054/qpss.2019.25889.1770. [in Persian]

Axelrod R, Cohen MD. (2000). Harnessing Complexity: Organizational Implications of a Scientific Frontier. New York. Free Press.

Bell W. (2003). Foundations of Futures Studies: Human Science for a New Era. New Brunswick. Transaction Publishers.

Blackstock J, Milkoreit M. (2007). “Understanding the Iranian nuclear equation”. Princeton Journal of Public and International Affairs. https://jpia.princeton.edu/document/372.

Bowen W, Moran M, Esfandiary D. (2016). Living on the edge: Iran and the Practice of Nuclear Hedging. London. Palgrave Macmillan.

Dareini AA, Salimi H. (2024). “The impact of ‘latent nuclear deterrence’ strategy on the national security of the Islamic Republic of Iran”. Defense Policy. 33(127): 77-120. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.10255087.1403.33.127.3.6. [in Persian]

Dehghani-Firouzabadi SJ. (2005). Discursive Evolution in the Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran. Tehran: Iran Newspaper Publishing House. [in Persian]

Dehghani-Firouzabadi SJ, Attaei M. (2015). “Discourse analysis of Ahmadinejad's government’s nuclear policy; From hegemony to decline”. Iranian Research Letter of Inteernational Politics. 4(1): 22-58. https://doi.org/10.22067/jipr.v4i1.49042. [in Persian]

Dehghani Firouzabadi SJ, Nouri V. (2012). Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran in the Era of Fundamentalism. Tehran, Imam Sadeq University. [in Persian]

Fallahi S. (2007). “A comparative study of nuclear diplomacy during the presidency of Mohammad Khatami and Mahmoud Ahmadinejad– Until the end of security council resolution 1747”. Research Letter of Political Science. 2(2): 79-110. https://www.ipsajournal.ir/article_59.html. [in Persian]

Ghahramanpour R. (2016). Iran's Foreign Policy and Nuclear Diplomacy. Tehran: Tisa Publications. [in Persian]

Ghanadi A, Niakoee SA, Simbar R. (2022). “the influence of strategic culture on non-weaponization of Iran’s nuclear program”. A Quarterly Journal of Foreign Relations. 14(3): 1-36. https://doi.org/10.22034/fr.2022.165679. [in Persian]

Golshan-Pajuh MR. (2008). Iran's Nuclear File (4), Approaches and Opinions. Tehran, Publications of the Cultural Institute for International Studies and Research, Abrar Moaser, Tehran. [in Persian]

Harrison R. (2013). Strategic Thinking in 3D: A Guide for National Security, Foreign Policy, and Business Professionals. Washington, D.C. Potomac Books.

Hunter S. (2010). Iran’s Foreign Policy in the Post-Soviet Era: Resisting the New International Order. California. Greenwood Publishing Group

Jafari J, Jafari Baadi SF, Khoshkhati M. (1403). “Structure-agent in the policy-making of the Ahmadinejad and Rouhani governments to face nuclear challenges”. Iranian Political Studies. 4(11): 75-94. https://sanad.iau.ir/Journal/se/Article/1194336.

Jalili S. (2025). “Saeed Jalili’s sarcastic tweet about negotiations with America; running away from diplomacy and insisting on war!”. (Accessed: 23 August 1404). https://aftabnews.ir/fa/news/1006041. [in Persian]

----------------. (2012). “Baghdad talks end inconclusively: Moscow hosts next Iran-P5+1 meeting”. (Accessed: 07 Mehr 1404). https://www.asriran.com/fa/news/216123. [in Persian]

----------------. (2009). “Complete report of the Geneva negotiations”. (Date of access: 06 Mehr 1404). https://www.tabnak.ir/fa/news/66691.

Keynoush B. (2022). The World Powers and Iran: Before, During, and After the Nuclear Deal. Palgrave Macmillan.

Kessler G. (2007). The Confidant: Condoleezza Rice and the Creation of the Bush Legacy. London: Macmillan.

Khademi-Bahabadi E, Bagheri Zadeh A. (2022). “Implications of the Islamic Republic of Iran's nuclear issue on the regional equations of West Asia (2000-2020)”. International Relations Research Quarterly. 12(1): 137-165. https://doi.org/10.22034/irr.2022.145581. [in Persian]

Khalili R. (2016). “Regional and International Implications of the JCPOA; A Strategic Approach”. Strategic Studies Quarterly. 19(72): 131-158. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17350727.1395.19.72.6.5. [in Persian]

Khamenei SA. (2024). “Meeting of the speaker and representatives of the twelfth parliament with the Leader of the Revolution” [Speech]. July 23. (Accessed: August 16, 1404). https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57093. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57093. [in Persian]

Khan S. (2024). The Iran nuclear deal: Non-proliferation and US-Iran conflict resolution. Cham. Palgrave Macmillan.

Larijani A. (2010). “Interview”. Mosalas. 4(92): 117-120. [in Persian]

Masoudi H, Sharafi-Sadrabadi M. (2021). “Foreign policy and lack of stable consensus in domestic politics: Operational coding analysis of JCPOA. Strategic Studies Quarterly. 23(4): 175-224. https://quarterly.risstudies.org/article_130719.html. [in Persian]

Mearsheimer J, Rosato S. (2023). How Do State Think. Translated by Bazargan A. Tehran: Ketabestan-e Marefat. [in Persian]

Mintzberg H. (1994). The Rise and Fall of Strategic Planning. New York. Free Press.

Mohammad Nia M. (2012). “Discourse and identity in Iran’s foreign policy Iranian”. Biannual of Iranian Review of Foreign Affairs. 3(11): 29-64. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20088221.2012.3.11.2.9. [in Persian]

Mousavian SH. (2021). Iran and United States: A Look Inside a Failed Past and a Path to Reconciliation. Tehran: Parseh Bookstore. [in Persian]

Pezeshkian M. (2025). “They say we should not negotiate; what do you want to do; fight?!”. (Date of viewing: 20 August 1404). https://www.tabnak.ir/fa/news/1322083. [in Persian]

Rouhani H. (2024). “A group meeting of ministers and vice presidents in the 11th and 12th governments with Dr. Hassan Rouhani” [Meeting meeting]. June 30. (Accessed: August 20, 1404). https://www.rouhanihassan.com/Fa/News/111227. [in Persian]

---------------. (2012). National Security and Nuclear Diplomacy. Tehran: Strategic Research Center. [in Persian]

Sadoddin S. (2020). “iran’s approach to the nuclear issue under khatami regarding to his law-liberty discourse”. Politics Quarterly. 50(3): 834-860. https://doi.org/10.22059/jpq.2020.243546.1007148. [in Persian]

Salehi AA. (2025). “Exclusive interview with Synergy Media: Saeed Jalili's controversial narrative, the Israeli attack, and the nuclear negotiations”. Synergy Media. August. https://www.aparat.com/v/pijhvj4. [in Persian]

Salehi SJ, Hasanvand M. (2017). “The Impact of Iran’s Nuclear Program on the Middle East Regional Order (2005-2013)”. Scientific Journal Quarterly of Middle East Studies. 24(4): 11-39. https://cmess.sinaweb.net/article_147562_4451fa5f04be94bb9bf84086319bada0.pdf. [in Persian]

Velayati AA. (2013). The Third Debate of the 11th Presidential Election. IRIB. https://www.aparat.com/v/isty0ip. [in Persian]

Zarif MJ. (2024). “Political Roundtable Hosted by Masoud Pezhikian for the Elections”. June 18. IRIB Channel 4. https://telewebion.com/episode/0xdb54cf0. [in Persian]

---------------. (2019). Beyond the Government Program; Interview with Saeed Leilaz [Interview]. March 26. (Accessed: August 14, 1404). https://snn.ir/fa/news/929446. [in Persian]