اقتصاد و مالیة اسلامی: تجربة ایران و نتایج اجرای آزمایشی در روسیه

دالگاتوویچ, علی‌اف ماگومد

doi:10.22059/jcountst.2025.403743.1377

اقتصاد و مالیة اسلامی: تجربة ایران و نتایج اجرای آزمایشی در روسیه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

علی‌اف ماگومد دالگاتوویچ

گروه اقتصاد جهانی، دانشگاه دولتی سن‌پترزبورگ، سن‌پترزبورگ، فدراسیون روسیه.

10.22059/jcountst.2025.403743.1377

چکیده

در این پژوهش تحول و ساختار اقتصاد و مالیة اسلامی بررسی شده است؛ به‌ویژه بر الگوی ایران و اهمیت آن در اجرای آزمایشی مالیة اسلامی در روسیه (۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵م) تمرکز شده است. در این مطالعه، مبانی نظری، اصول منطبق با شریعت و ابزارهای اصلی (مانند مرابحه/ بهرة ‌کاری، مضاربه، مشارکه، اجاره، صکوک، تکافل و استصناع) تبیین شده و الگوهای ملی در کشورهای ایران، سودان، کشورهای حوزة خلیج فارس، مالزی و اندونزی با هم مقایسه شده است. تجربة ایران، شامل اسلامی‌سازی کامل نظام بانکی، نقش پررنگ دولت و توسعة تأمین مالی مبتنی‌بر دارایی در شرایط تحریم، به‌عنوان نقطة مرجع برای شکل‌دهی به چارچوب‌های مقرراتی، نهادی و زیرساخت‌های بازار در نظر گرفته ‌شد. اجرای آزمایشی روسیه در جمهوری‌های تاتارستان، داغستان، باشقیرستان و چچن نشانه‌هایی از موفقیت اولیه را نشان می‌دهد؛ ازجمله رشد سبد دارایی‌ها، افزایش وفاداری مشتریان و مشارکت بنگاه‌های کوچک و متوسط و حتی کاربران غیرمسلمان. بااین‌حال، محدودیت‌هایی همچون ناهماهنگی‌های مالیاتی (از جمله خطر اخذ مالیات بر ارزش افزودة مضاعف) و کمبود متخصصان دارای گواهی معتبر همچنان پابرجاست. در پایان، مجموعه‌ای از پیشنهادهای سیاستی مطرح می‌شود، ازجمله برقراری بی‌طرفی مالیاتی، هم‌سویی با استانداردهای بین‌المللی (AAOIFI و IFSB)، توسعة سرمایة انسانی، تقویت حاکمیت شرعی، نظام گواهی‌سازی محصولات و گسترش تدریجی جغرافیایی. نتیجه‌گیری پژوهش آن است که با اقتباس گزینشی از تجربة ایران در کنار تضمین رقابت، شفافیت و پیوندهای بین‌المللی، روسیه می‌تواند بخشی پایدار، اخلاق‌مدار و رقابتی از مالیة اسلامی را بنیان نهد و ارتباط خود را با بازارهای جهانی اسلامی تعمیق بخشد.

کلیدواژه‌ها

اجاره

اصلاحات سیاستی

اقتصاد اسلامی

انطباق با شریعت

تکافل

صکوک

فراگیری مالی

مالیه اسلامی

مرابحه (بهرة ‌کاری)

مشارکه

موضوعات

اقتصاد

حوزة موضوعی: ایران و روسیه

Scope: Iran and Russia

رسولی‌نژاد ا، اکسی اه. (1403). «روندپژوهی توسعة اقتصادی فدراسیون روسیه». مطالعات کشورها. 2(2): 279- 298. https://doi.org/10.22059/jcountst.2024.370813.1097 .

AAOIFI. Shari’ah Standards. Bahrain. https://aaoifi.com/shariaa-standards/?lang=en [Accessed on 20.12.2025]

ARIF: industry reports on the pilot (2024–2025). https://arif.one/en/projects/experiment [Accessed on 20.12.2025]

Bank of Russia: materials on partner financing (consultation papers, 2023–2025). https://www.cbr.ru/finmarket/partner/ [Accessed on 20.12.2025]

The Central Bank of the Russian Federation. (2025). Bank of Russia Statistical Bulletin. June 30. https://www.cbr.ru/collection/collection/file/57031/bbs2506e.pdf.

---------------. (2024). “Recommendations on Islamic Finance Standards 2024”. https://www.cbr.ru/finreg/islamic. (date of application: 07/01/2025)

The Council for Islamic Financial Services. (2025). “Islamic financial services industry stability report for 2023”. 06 January. https://www.ifsb.org.

Federal Law of The Russian Federation. (2023). cis.Legislation. https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=151838.

Gilani. (1947). What is Pakistan. Maktaba Rahmaniya. https://www.worldcat.org/title/Pakistan-kya-hai/oclc/30259228 [Accessed on 20.12.2025]

IFSB: Islamic Financial Services Board (2025). “Islamic financial services industry stability report 2025”. Kuala Lumpur: Islamic Financial Services Board. May 16. https://www.ifsb.org/press-releases/islamic-financial-services-industry-stability-report-2025-need-for-coordinated-action-to-deepen-markets-and-sustain-growth-momentum/.

Islamic Finance Development Report. (2024). “ICD-LSEG Islamic Finance Development Report 2025. https://www.lseg.com/content/dam/data-analytics/en_us/documents/reports/lseg-islamic-finance-development-indicator-2025.pdf.

Kazan Federal University. (2025). "Monitoring the attitude of the population towards Islamic finance", survey results, June https://kpfu.ru/science/nauchnye-podrazdeleniya [Accessed on 20.12.2025]

Ministry of Economic Development of the Chechen Republic (2025). “Indicative review of investment projects”. June. https://minek-chelchr.ru/ [Accessed on 20.12.2025]

Offocial Malaysian Government (2025). “Bank Negara Malaysia Publishes Annual Report 2024, Economic and Monetary Review 2024 and Financial Stability Review for Second Half 2024”. March 24. https://www.investmalaysia.gov.my/resources/latest-announcements/bank-negara-malaysia-publishes-annual-report-2024-economic-and-monetary-review-2024-and-financial-stability-review-for-second-half-2024/.

The Pew Research Center. (2025). “The future of the Muslim population of the world”. https://www.pewresearch.org. (date of request: 06/01/2025).

Rasoulinezhad E, Eksi IH. (2024). “The economic development of the Russian Federation”. Journal of Countries Studies. 2(2): 279-298. https://doi.org/10.22059/jcountst.2024.370813.1097. [in Persian]

Al-Sadr SMB. (2025). Iqtisaduna, Our Ecomonics. Al-Islam. https://al-islam.org/printpdf/book/export/html/118312.

Thomson Reuters. (2023). “Report on the development of Islamic finance for 2023”. https://www.refinitiv.com. (date of request: 06/01/2025).